Xem Sex Education, có lẽ chuỗi phân cảnh gây nhức nhối và ngột ngạt nhất chính là khi những người nắm quyền lực trong ngành giáo dục nhân danh hai chữ "kỷ luật" để thực hiện những màn sỉ nhục học trò một cách tàn bạo.
Đó là khi Hiệu trưởng Hope Haddon bắt Cal, Lily và Dex đeo những tấm biển bêu riếu lỗi lầm trước ngực, đứng như những vật trưng bày thị chúng giữa ngày kỷ niệm trường chỉ để làm vừa lòng các nhà tài trợ. Đó là khi cô thẳng thừng gạt bỏ bản dạng giới của Cal, dùng thước đo từng centimet váy nữ sinh và ép học sinh diễu hành như những cỗ máy vô hồn. Đó là khi ông Michael Groff tổ chức xét nghiệm nước tiểu thô bạo, đày ải chính con trai mình vào trường quân sự khắc nghiệt để bảo vệ danh tiếng gia đình, hay vội vã ký quyết định đuổi học Maeve chỉ vì định kiến nghèo khó để làm đẹp bản báo cáo thành tích.
Tất cả những hành vi tước đoạt nhân phẩm ấy đều được bọc trong những mỹ từ rất kêu: "giữ gìn trật tự", "rèn luyện thép", "không khoan nhượng với sai phạm". Nhưng bản chất thực sự của chúng không phải là giáo dục. Đó là sự trừng phạt mang tính trả thù, là thứ bạo lực được hợp pháp hóa mà người lớn dùng để đè bẹp sự phản kháng, bảo vệ chiếc ghế và thỏa mãn cái tôi uy quyền đầy bất an của chính mình. Kỷ luật chân chính phải dựa trên sự tôn trọng và hướng thiện, còn khi nó biến thành sự hạ nhục công khai, nó chỉ tạo ra sự uất ức và những tâm hồn bị bẻ gãy lòng tự trọng.
Những thước phim nghiệt ngã ấy đã đánh thức một vết thương lòng năm hai đại học mà tôi từng chôn chặt trong ký ức.
Lời nhắc vô tư và cơn thịnh nộ trên bục giảng
Năm đó, trong một tiết học tiếng Anh chuyên ngành ở giảng đường lớn với gần cả trăm sinh viên, thầy giáo đang say sưa viết bài lên bảng. Trong lúc chép bài, tôi tình cờ phát hiện thầy viết sai chính tả một từ vựng quan trọng – một lỗi sai cơ bản có thể làm đổi hẳn ngữ nghĩa của cả câu giảng.
Với sự hồn nhiên của một cô sinh viên trẻ tuổi, tôi nghĩ đơn giản rằng nếu không nói thì cả lớp sẽ chép sai theo vào vở. Không suy tính thiệt hơn, tôi liền giơ tay và đứng lên nói ngay: "Thưa thầy, từ trên bảng thầy bị thừa một chữ cái, hình như phải viết thế này mới đúng ạ". Tôi nói với thái độ hoàn toàn lễ phép, chân thành và không hề có ý mỉa mai hay thể hiện bản thân.
Thế nhưng, phản ứng của người thầy lúc đó đã khiến toàn bộ giảng đường chết lặng.
Thay vì quay lại kiểm tra rồi mỉm cười đính chính như cách một người thầy bao dung vẫn làm, mặt ông bỗng đỏ bừng rồi tím tái lại vì giận dữ. Cảm giác bị một đứa sinh viên "bắt lỗi" ngay trước mặt cả trăm con người đã giáng một đòn chí mạng vào cái tôi đạo mạo của ông. Ông đập mạnh viên phấn xuống bàn, quay phắt lại chỉ thẳng tay vào mặt tôi và mắng xối xả giữa giảng đường:
"Ai cho phép chị tự tiện nói leo trong giờ học của tôi? Chị tưởng chị giỏi giang lắm à mà dám lên mặt dạy đời giảng viên? Vô kỷ luật, vô lễ, coi thường trật tự lớp học!".
Chưa dừng lại ở đó, ông lôi cuốn sổ điểm ra, gạch một dấu thật đậm và tuyên bố trừ thẳng điểm chuyên cần của tôi ngay tại chỗ như một hình thức "kỷ luật thích đáng để làm gương cho kẻ khác". Giây phút ấy, tôi đứng chết trân giữa giảng đường, hai tai ù đi, mặt nóng bừng vì xấu hổ và tủi nhục. Hàng trăm ánh mắt xung quanh đổ dồn về phía tôi, vừa thương hại vừa sợ hãi. Tôi không hiểu nổi tại sao một hành động đóng góp đúng đắn, xuất phát từ thiện chí học tập lại bị biến thành một "trọng tội" đạo đức nghiêm trọng đến thế.
Chiếc gông trù dập nhân danh "kỷ cương học đường"
Nỗi ám ảnh không dừng lại ở tiết học định mệnh đó. Suốt cả học kỳ sau, tôi rơi vào chuỗi ngày đi học như một cực hình.
Thầy giáo ấy luôn nhìn tôi bằng ánh mắt hằn học, ghét bỏ ra mặt. Cứ đến giờ của thầy, tôi luôn là người bị gọi lên bảng kiểm tra đầu tiên với những câu hỏi hóc búa, đánh đố nhất. Mỗi khi tôi phát biểu, thầy đều tìm cách bẻ vặn, bắt bẻ từng lỗi ngữ pháp nhỏ nhặt rồi buông những lời mỉa mai cay nghiệt trước lớp: "Tưởng thông minh thế nào, hóa ra cũng chỉ có vậy". Điểm số các bài kiểm tra định kỳ của tôi luôn bị chấm khắt khe đến mức vô lý, luôn bị ghìm ở mức vừa đủ qua môn dù bài làm của tôi không hề thua kém các bạn đạt điểm giỏi.
Thầy vin vào quyền lực của người chấm thi, vin vào cái danh nghĩa "giữ gìn chuẩn mực nghiêm khắc của môn học" để hợp thức hóa việc trù dập một đứa sinh viên chỉ vì nó lỡ làm tổn thương sự tự ái của thầy một lần. Suốt nửa năm trời, tôi đến trường trong sự sợ hãi, tự ti và luôn nơm nớp lo sợ. Tôi học được một bài học cay đắng rằng: ở nơi mà cái tôi của người cầm quyền được đặt cao hơn chân lý, sự thật và lòng ngay thẳng sẽ luôn bị trừng phạt dưới vỏ bọc của hai chữ "kỷ luật".
Ranh giới giữa sự rèn giũa và thói đàn áp
Trải nghiệm năm hai đại học ấy cùng những câu chuyện trong Sex Education đã giúp tôi nhìn thấu một sự thật trần trụi: Kỷ luật chưa bao giờ là sự thị uy quyền lực hay dập tắt tiếng nói của người khác để giữ thể diện cho người đứng đầu.
Một người thầy hay người quản lý có nhân cách lớn là người dám mỉm cười thừa nhận thiếu sót khi học trò chỉ ra, coi đó là sự tương tác học thuật bình đẳng và tôn trọng. Ngược lại, những kẻ yếu thế về mặt nội tâm thường là những kẻ bám víu tuyệt vọng nhất vào chức danh và quyền lực để thị uy. Họ sẵn sàng biến bảng điểm, những lời trách phạt hay thậm chí là những tấm biển thị chúng thành chiếc roi da để trút bỏ sự bất an và nỗi sợ bị qua mặt của chính mình.
Giáo dục sinh ra là để nâng đỡ con người, khai phóng trí tuệ và bảo vệ phẩm giá. Khi kỷ luật bị bóp méo thành công cụ để dằn mặt, trù dập và tước đoạt sự tự trọng của người học, thì môi trường đó không còn là nơi ươm mầm tri thức nữa, mà đã biến thành một nhà tù tinh thần ngột ngạt. Và vết thương do sự bất công nhân danh kỷ luật ấy để lại sẽ là những vết sẹo dai dẳng, khiến người ta mất đi niềm tin vào sự công bằng trong suốt nhiều năm tháng của cuộc đời.
Minh Châu
