Năm 1958, nhà tâm lý học người Mỹ B.F. Skinner đã thực hiện một thí nghiệm kinh điển. Ông đặt những con chuột vào một chiếc hộp thí nghiệm, nơi chúng chỉ cần nhấn vào một cần gạt là có thể nhận được thức ăn. Ban đầu, phần thưởng xuất hiện theo quy luật cố định: nhấn 3 lần có ăn, 5 lần có ăn, hoặc 20 lần có ăn. Chuột học rất nhanh. Khi cần gạt bị tháo ra và phần thưởng biến mất, hành vi nhấn cũng nhanh chóng suy giảm.
Nhưng mọi thứ thay đổi khi Skinner điều chỉnh quy luật phần thưởng thành ngẫu nhiên. Có lúc chuột nhấn rất nhiều lần mà không nhận được gì, nhưng nếu tiếp tục nhấn, thức ăn vẫn có thể rơi ra bất cứ lúc nào. Kết quả là chuột rơi vào trạng thái “nhấn không ngừng”, và ngay cả khi cần gạt đã bị tháo bỏ hoàn toàn, hành vi ấy vẫn kéo dài trong một thời gian rất lâu.
Thí nghiệm này chỉ ra một điều đáng sợ: củng cố gián đoạn nguy hiểm hơn rất nhiều so với củng cố liên tục. Khi phần thưởng xuất hiện không theo quy luật, hành vi không những không biến mất mà còn trở nên bền bỉ, khó dập tắt hơn. Thời gian suy giảm phản ứng sau khi ngừng củng cố gián đoạn ngắn hơn rất nhiều so với củng cố liên tục.
Khi cơ chế này được áp dụng lên con người, hậu quả còn nghiêm trọng hơn. Một người có thể trở nên giống như “xác sống biết đi” – bị cuốn theo kỳ vọng, mong chờ và nỗ lực vô thức, bất kể giới tính hay địa vị, và dần bị điều khiển theo ý người khác mà không nhận ra.
Ở tầng sâu hơn, củng cố gián đoạn vận hành trên nhiều cơ chế tâm lý cùng lúc. Về mặt nhận thức, nó tạo ra cảm giác mong chờ cực mạnh, bởi bạn không bao giờ biết chính xác khi nào mình sẽ được “thưởng”. Sự không chắc chắn ấy kích hoạt trí tò mò, khiến não bộ liên tục tự hỏi: “Có phải lần sau sẽ là lần được nhận?”. Và thế là bạn lặp lại hành vi, giống hệt con chuột trong chiếc hộp thí nghiệm, với hy vọng mong manh rằng mình chỉ cần kiên trì thêm một chút nữa.
Về mặt hành vi, củng cố gián đoạn đặc biệt hiệu quả trong việc hình thành và duy trì thói quen. Khi bạn tin rằng chỉ cần đủ bền bỉ thì phần thưởng sớm muộn cũng sẽ đến, hành vi ấy dần trở thành phản xạ. Bạn không còn suy nghĩ xem có nên tiếp tục hay không, mà đơn giản là… tiếp tục.
Còn về mặt cảm xúc, tác động của nó thậm chí còn mạnh mẽ hơn. Khi phần thưởng bất ngờ xuất hiện, niềm vui và cảm giác thành tựu bùng nổ dữ dội, khiến bạn sẵn sàng đầu tư thêm thời gian, năng lượng, thậm chí cả lòng tự trọng. Ngược lại, khi không nhận được gì, bạn lại càng muốn thử lại, và cứ thế bị cuốn vào vòng luẩn quẩn của mong muốn – nỗ lực – kỳ vọng.
Chính vì vậy, nếu một người hiểu rõ tâm lý học và nắm vững cơ chế này, họ hoàn toàn có thể sử dụng nó để thao túng người khác một cách tinh vi. Không cần đe dọa, không cần hứa hẹn lớn lao, chỉ cần lúc gần lúc xa, lúc cho lúc rút, là đủ để khiến đối phương không dứt ra được.
Trong các mối quan hệ, củng cố gián đoạn thường xuất hiện dưới những hình thức rất đời thường. Thỉnh thoảng là một bất ngờ nhỏ, một lời quan tâm đúng lúc, một món quà không báo trước. Nhưng xen kẽ giữa những khoảnh khắc ngọt ngào ấy lại là sự lạnh nhạt, mơ hồ, hoặc im lặng. Nếu duy trì đủ lâu, mối quan hệ sẽ trở nên gắn chặt một cách khó hiểu. Người kia không chỉ yêu, mà còn lệ thuộc, luôn chờ đợi lần “được thưởng” tiếp theo.
Ở chiều ngược lại, chính cơ chế này cũng là thứ khiến con người dễ bị tổn thương nhất. Khi ai đó cố tình lợi dụng củng cố gián đoạn với động cơ không trong sáng, họ không chỉ lấy đi thời gian và năng lượng của bạn, mà còn kéo bạn xuống một trạng thái cảm xúc bất ổn kéo dài. Bạn bắt đầu nghi ngờ bản thân, dao động giữa hy vọng và thất vọng, dần đánh mất sự tự tin. Trong những trường hợp nặng, vòng xoáy này có thể dẫn đến trầm cảm và kiệt quệ tinh thần.
Vì thế, nếu bạn nhận ra cảm xúc của mình liên tục lên xuống thất thường, nếu bạn thấy mình cứ chờ đợi, hy vọng và cố gắng trong khi không nhận lại sự rõ ràng tương xứng, rất có thể bạn đã trở thành “chuột thí nghiệm” trong trò chơi tâm lý của người khác.
Để thoát khỏi vòng xoáy ấy, điều đầu tiên là phải nâng cao nhận thức về chính mình. Giữa nhịp sống hiện đại hối hả, nhiều người quen với việc liên tục tìm kiếm kích thích: video ngắn, mạng xã hội, những phản hồi ngẫu nhiên từ bên ngoài. Khi dừng lại, họ cảm thấy trống rỗng và bồn chồn. Chính trạng thái này khiến chúng ta càng dễ bị củng cố gián đoạn thao túng.
Việc học cách chậm lại, quan sát hành vi của chính mình, giảm bớt những phản xạ vô thức là bước đầu để lấy lại quyền kiểm soát. Tiếp đó, hãy đặt ra những mục tiêu rõ ràng và chuyển hướng sự chú ý sang những hoạt động mang tính ổn định hơn: đọc sách, làm thủ công, tập thể dục, hay đơn giản là ngồi yên nhìn bầu trời. Ngay cả việc “không làm gì” cũng có thể giúp não bộ thoát khỏi vòng lặp kích thích – mong chờ – thất vọng.
Khi bạn hoàn thành một mục tiêu nhỏ, hãy tự thưởng cho mình bằng những phần thưởng lành mạnh. Đó là cách sử dụng củng cố tích cực có kiểm soát, thay vì để bản thân bị cuốn vào những phần thưởng ngẫu nhiên do người khác quyết định.
Một nhịp sống điều độ cũng là yếu tố then chốt. Khi công việc, nghỉ ngơi và giải trí có trật tự, bạn sẽ ít bị lay động bởi những kích thích bất chợt từ bên ngoài. Và quan trọng hơn cả, hãy xây dựng cho mình một thế giới nội tâm phong phú. Một cuộc sống chỉ xoay quanh công việc và chiếc điện thoại là mảnh đất màu mỡ cho củng cố gián đoạn sinh sôi.
Củng cố gián đoạn không hoàn toàn xấu. Nó có thể giúp con người kiên trì, hình thành thói quen tốt và không bỏ cuộc quá sớm. Nhưng nếu không nhận diện và kiểm soát, nó cũng có thể khiến cảm xúc vượt khỏi tầm kiểm soát và biến cuộc sống thành một chuỗi chờ đợi mệt mỏi.
Hiểu nó không phải để sợ hãi, mà để sử dụng đúng chỗ, đúng mức, và kịp thời loại bỏ mặt tiêu cực. Khi đó, bạn mới thực sự là người cầm lái, thay vì trở thành con chuột nhấn cần gạt trong chiếc hộp vô hình của người khác.
Ứng Hà Chi
